اقامتگاه ماجرا هرمز؛ ابرخشت ایرانی در معماری معاصر
اقامتگاه ماجرا در جزیره هرمز یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معاصر استفاده از سیستم ابرخشت در ایران است. این مجموعه رنگارنگ که توسط دفتر معماری زاو طراحی شده، با الهام از روش ابرخشت نادر خلیلی و با تغییراتی متناسب با شرایط پروژه ساخته شده است.
ماجرا با تبدیل گونی، مصالح خاکی و فرم‌های گنبدی به یک مجموعه اقامتی متفاوت، نشان داد که ابرخشت می‌تواند فراتر از یک روش ساده ساخت‌وساز، وارد معماری معاصر و پروژه‌های گردشگری شود.
این پروژه در سال ۲۰۲۵ برنده جایزه معماری آقاخان شد و امروز یکی از نمونه‌های مهم برای شناخت ظرفیت‌های ابرخشت در مقیاسی بزرگ‌تر و با نگاهی خلاقانه محسوب می‌شود.
کافه Dome در عمان؛ اجرای ابرخشت توسط Earth Artists
مکان: ابراء، عمان
نوع پروژه: کافه
مجری: Earth Artists
روش ساخت: SuperAdobe
یکی از نمونه‌های جالب استفاده تجاری از ابرخشت، Dome Café در شهر ابراء عمان است.
مجری این سازه مجموعه Earth Artists است؛ گروه ایرانی فعال در زمینه معماری خاکی و ابرخشت که مراحل اجرای این پروژه را نیز در رسانه‌های خود مستند کرده است. صفحه Earth Artists این پروژه را با عنوان Dome Café در Ibra عمان معرفی می‌کند.
اهمیت Dome Café در این است که ابرخشت اینجا دیگر صرفاً برای ساخت خانه یا اقامتگاه استفاده نشده؛ بلکه تبدیل به بخشی از هویت یک فضای تجاری شده است. فرم گنبدی خود ساختمان به یکی از عناصر اصلی تجربه مراجعه‌کننده تبدیل می‌شود و همین موضوع نشان می‌دهد معماری ابرخشت می‌تواند برای کافه‌ها، رستوران‌ها و پروژه‌های گردشگری نیز جذاب باشد.
این پروژه برای ابرآشیانه از یک جهت دیگر هم جالب است: یک تیم ایرانی، تکنیکی که ریشه آن به نادر خلیلی می‌رسد را در یک کشور دیگر منطقه اجرا کرده است.
مشاهده پروژه کامل Dome Café عمان و مراحل ساخت ←
Domo Quisco؛ اقامت در یک گنبد ابرخشتی در شیلی
مکان: Quillota، شیلی
مجموعه: Puyacamp
نوع پروژه: اقامتگاه طبیعت‌گردی
روش ساخت: SuperAdobe
در طبیعت Quillota شیلی، اقامتگاهی به نام Domo Quisco ساخته شده که یکی از نمونه‌های جذاب استفاده گردشگری از SuperAdobe است.
وب‌سایت رسمی Puyacamp این سازه را یک فضای ساخته‌شده با تکنیک زمینِ کیسه‌ای یا Súperadobe معرفی می‌کند.
گنبد Quisco حدود ۵ متر قطر و ۵٫۵ متر ارتفاع دارد و برای اقامت حداکثر چهار نفر طراحی شده است. در قسمت بالاتر آن فضای خواب قرار گرفته و در طبقه اصلی نیز فضای نشیمن، آشپزخانه و سرویس بهداشتی دیده می‌شود.
محوطه اطراف نیز بخشی از تجربه پروژه است؛ گنبد در فضایی طبیعی و کوهستانی قرار گرفته و طراحی آن تلاش می‌کند اقامت را به محیط پیرامون متصل کند.
Domo Quisco مثال خوبی است از اینکه یک گنبد ابرخشتی نسبتاً کوچک می‌تواند به‌تنهایی یک واحد اقامتی کامل و قابل بهره‌برداری باشد.
مشاهده معرفی کامل Domo Quisco شیلی ←
Aldea Makaua؛ اقامتگاه ابرخشتی در شهر جادویی تپوتزلان مکزیک
مکان: Tepoztlán، Morelos، مکزیک
نوع پروژه: اقامتگاه بوم‌گردی
نام مجموعه: Aldea Makaua
در نزدیکی مرکز شهر تاریخی تپوتزلان در ایالت مورلوس مکزیک، مجموعه‌ای متفاوت از اقامتگاه‌های گنبدی با نام Aldea Makaua ساخته شده است.
صفحه رسمی مجموعه، محل آن را Tepoztlán در Morelos مکزیک معرفی کرده و مستقیماً از هشتگ SuperAdobe استفاده می‌کند. منابع اقامتی نیز Aldea Makaua را مجموعه‌ای شامل چندین Eco Dome معرفی می‌کنند.
تپوتزلان خود یکی از مقاصد شناخته‌شده گردشگری مکزیک است؛ شهری کوهستانی با طبیعت، بازار محلی، میراث تاریخی و فرهنگی قوی. قرار گرفتن مجموعه‌ای از گنبدهای خاکی در چنین محیطی باعث شده معماری پروژه با تجربه طبیعت‌گردی و اقامت متفاوت ترکیب شود.
Aldea Makaua نمونه خوبی از مسیری است که ابرخشت در پروژه‌های گردشگری طی کرده است: سازه دیگر فقط یک سرپناه نیست؛ خود معماری گنبدی بخشی از تجربه سفر و دلیل انتخاب اقامتگاه می‌شود.
معرفی کامل Aldea Makaua و گنبدهای ابرخشتی آن ←
Ecomal؛ جایی که ابرخشت کنار گنبد ژئودزیک قرار گرفته است
نوع پروژه: اقامتگاه طبیعت‌محور
سیستم‌ها: SuperAdobe + Geodesic Dome
پروژه Ecomal از این جهت متفاوت است که به یک سیستم ساختمانی محدود نشده است.
در تصاویر و اطلاعات منتشرشده از پروژه، یک گنبد SuperAdobe در کنار یک گنبد ژئودزیک قرار گرفته؛ دو سیستم ساختمانی با منطق کاملاً متفاوت که در یک مجموعه با یکدیگر ترکیب شده‌اند.
گنبد ابرخشت از جرم خاک، فرم فشاری و منطق معماری زمین بهره می‌گیرد، درحالی‌که گنبد ژئودزیک بر شبکه‌ای سبک و هندسی متکی است. قرار گرفتن این دو در کنار هم، Ecomal را به نمونه جالبی از معماری ترکیبی تبدیل می‌کند.
برای ابرآشیانه، این پروژه اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نشان می‌دهد لازم نیست ابرخشت را همیشه به‌عنوان یک سیستم کاملاً مستقل ببینیم. ترکیب هوشمندانه آن با سازه‌های دیگر می‌تواند امکانات طراحی بسیار گسترده‌تری ایجاد کند.
در منابعی که فعلاً در اختیار داریم، محل دقیق پروژه به شکل قابل اتکایی مشخص نشده است؛ بنابراین تا پیدا شدن منبع بهتر، از ثبت موقعیت جغرافیایی قطعی برای این پروژه خودداری می‌کنیم.
مشاهده پروژه Ecomal و ترکیب ابرخشت با گنبد ژئودزیک ←
New Ruins؛ خانه ابرخشتی در Oaxaca مکزیک
مکان: Oaxaca، مکزیک
نوع پروژه: خانه و اقامتگاه
در تپه‌های Oaxaca و در چشم‌اندازی رو به اقیانوس آرام، پروژه New Ruins نمونه دیگری از ورود SuperAdobe به حوزه اقامت و گردشگری است.
CalEarth این پروژه را خانه و Airbnb ساخته‌شده با ابرخشت معرفی می‌کند. استفاده از معماری خاکی در چنین پروژه‌ای، تجربه اقامت را مستقیماً با محیط طبیعی و فرم متفاوت ساختمان پیوند می‌دهد.
New Ruins را می‌توان در کنار Domo Quisco و Aldea Makaua قرار داد و روند جالبی را مشاهده کرد: ابرخشت به‌تدریج به یکی از ابزارهای معماری برای ساخت اقامتگاه‌های متفاوت و طبیعت‌محور تبدیل شده است.
معرفی کامل New Ruins ←
Water Village؛ آزمایشگاهی از گنبدهای کوچک ابرخشت
مکان: CalEarth، کالیفرنیا
نوع پروژه: مجموعه آزمایشی و آموزشی
Water Village مجموعه‌ای از گنبدهای کوچک ابرخشت در محوطه CalEarth است که هر کدام تفاوت‌هایی در طراحی دارند.
هدف از این تفاوت‌ها نمایش انعطاف‌پذیری SuperAdobe و آزمایش رفتار سازه‌ها در شرایط مختلف بوده است. CalEarth این مجموعه را یک ابزار پژوهشی زنده می‌داند که اثر آفتاب، باد، آب، سرما، گرما و استفاده مداوم بر آن بررسی می‌شود.
براساس اطلاعات CalEarth، ساخت هرکدام از این گنبدهای کوچک با یک گروه حدود پنج تا هفت نفره و آموزش اولیه می‌تواند بسیار سریع انجام شود.
Water Village نمونه مناسبی برای کسانی است که به‌جای یک ساختمان بزرگ، به ساخت مجموعه‌ای از اتاقک‌ها و گنبدهای کوچک مستقل فکر می‌کنند.
بررسی کامل Water Village ←
Pegasus Children’s Project؛ گنبدهایی که زلزله نپال را پشت سر گذاشتند
مکان: دره کاتماندو، نپال
نوع پروژه: مجموعه اقامتی کودکان
تعداد: بیش از ۴۰ گنبد
یکی از پروژه‌هایی که هنگام صحبت درباره عملکرد واقعی ابرخشت اهمیت زیادی پیدا می‌کند، Pegasus Children’s Project در نپال است.
مؤسسه خیریه Small Earth در سال ۲۰۰۶ بیش از ۴۰ گنبد برای این مجموعه ساخت؛ محلی که بیش از ۹۰ کودک و مراقبان آنها در آن حضور داشتند.
در زلزله شدید ۲۵ آوریل ۲۰۱۵ نپال، سازه‌های ابرخشتی مجموعه همچنان پابرجا ماندند و طبق گزارش CalEarth عمده آسیب مشاهده‌شده به ترک‌های سطحی اندود محدود بود.
Pegasus از آن پروژه‌هایی است که ارزش ابرخشت را نه با رندر و تبلیغات، بلکه با تجربه یک حادثه واقعی نشان می‌دهد.
داستان کامل Pegasus و عملکرد گنبدها در زلزله نپال ←
Junoot؛ پروژه ابرخشت عمان
کشور: عمان
نوع پروژه: معماری پایدار
همکاران: CalEarth، URC و SSH
عمان یکی از کشورهایی است که چند نمونه قابل توجه SuperAdobe در آن ساخته شده است.
یکی از پروژه‌های شناخته‌شده، Junoot است که با همکاری CalEarth، URC و SSH شکل گرفت. CalEarth این پروژه را در آرشیو جهانی SuperAdobe ثبت کرده و اعلام کرده است که Junoot در سال ۲۰۱۲ جایزه World Architecture Award دریافت کرده است.
وجود پروژه‌هایی مانند Junoot و در سال‌های اخیر Dome Café نشان می‌دهد که اقلیم و معماری عمان زمینه جالبی برای استفاده از معماری خاکی و گنبدی ایجاد کرده است.
معرفی کامل پروژه Junoot عمان ←
Santa Isabel Ecovillage؛ اتصال گنبدها و طاق‌های ابرخشت
مکان: Chihuahua، مکزیک
نوع پروژه: Ecovillage
یکی دیگر از پروژه‌های قابل توجه مکزیک، Santa Isabel Ecovillage در Chihuahua است.
CalEarth این پروژه را مجموعه‌ای شامل چند گنبد و طاق متصل به یکدیگر معرفی می‌کند که توسط Ramon Quintana، از فارغ‌التحصیلان CalEarth، ساخته شده است.
Santa Isabel برای مطالعه طراحی مجموعه‌های بزرگ ابرخشت بسیار جالب است. در چنین پروژه‌ای، مسئله فقط شکل یک گنبد نیست؛ نحوه اتصال گنبدها، ایجاد مسیر میان فضاها و شکل‌گیری پلان کلی اهمیت پیدا می‌کند.
بررسی معماری Santa Isabel Ecovillage ←
Bonita Domes؛ خانه‌ای ابرخشتی در Joshua Tree
مکان: Joshua Tree، کالیفرنیا
نوع پروژه: خانه و فضای اقامتی خصوصی
Bonita Domes نمونه‌ای از ابرخشت در فضای متفاوت صحرای Joshua Tree آمریکاست.
CalEarth این پروژه را یک اقامتگاه و استودیوی خصوصی ساخته‌شده با SuperAdobe معرفی می‌کند. پروژه توسط Lisa Starr طراحی و ساخته شده و نمونه‌ای از طراحی Double Eco-Dome محسوب می‌شود.
Bonita Domes نشان می‌دهد فرم‌هایی که زمانی برای ساخت سرپناه‌های ساده توسعه یافته بودند، چگونه می‌توانند وارد معماری شخصی، اقامتگاهی و تجربه‌محور شوند.
معرفی کامل Bonita Domes ←
Eco-Dome؛ یکی از سازه‌های مرجع CalEarth
مکان: کالیفرنیا، آمریکا
مجموعه: CalEarth
نوع پروژه: خانه آزمایشی و مسکونی
اگر بخواهیم تنها چند سازه را برای شناخت معماری کلاسیک ابرخشت انتخاب کنیم، Eco-Dome قطعاً یکی از آنهاست.
این سازه در مجموعه CalEarth ساخته شده و حدود ۴۰۰ فوت مربع مساحت دارد. گنبد اصلی آن تقریباً ۱۵ فوت قطر دارد و چهار فضای جانبی برای عملکردهایی مانند آشپزخانه، خواب و سرویس بهداشتی به آن اضافه شده‌اند.
Eco-Dome اهمیت زیادی در آموزش ابرخشت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد چگونه می‌توان یک گنبد مرکزی را با فضاهای کوچک‌تر ترکیب کرد و از یک فرم ساده، پلان قابل‌استفاده برای زندگی ایجاد کرد.
معرفی کامل Eco-Dome و بررسی پلان آن ←
ابرخشت فقط یک گنبد نیست
نگاهی به این پروژه‌ها یک نکته مهم را روشن می‌کند: ابرخشت را نباید فقط با تصویر یک گنبد کوچک خاکی تعریف کرد.
با همین سیستم تاکنون خانه، مدرسه، کافه، اقامتگاه، سرپناه اضطراری، فضای فرهنگی و مجموعه‌های چندصد مترمربعی ساخته شده است.
بعضی پروژه‌ها یک گنبد مستقل هستند؛ بعضی دیگر چندین گنبد و طاق را به یکدیگر متصل کرده‌اند و در نمونه‌هایی مانند Ecomal یا پروژه رودسر، ابرخشت حتی با سیستم‌های ساختمانی دیگری ترکیب شده است.
همین تنوع یکی از جذاب‌ترین بخش‌های معماری ابرخشت است.
چرا ابرآشیانه پروژه‌های ابرخشت جهان را جمع‌آوری می‌کند؟
هدف ابرآشیانه فقط نمایش تصاویر جذاب سازه‌های خاکی نیست.
ما می‌خواهیم به‌مرور یک مرجع فارسی برای شناخت ابرخشت ایجاد کنیم؛ جایی که بتوان در آن تاریخ این روش، پروژه‌های ساخته‌شده، تجربه معماران و سازندگان، جزئیات اجرایی، نقاط قوت، محدودیت‌ها و ایده‌های جدید را بررسی کرد.
به همین دلیل برای پروژه‌های مهم این آرشیو، صفحه مستقلی ایجاد خواهیم کرد تا بتوانیم درباره طراحی، پلان، فرایند ساخت، مصالح، تیم اجرا و تجربه استفاده از ساختمان عمیق‌تر صحبت کنیم.
اگر پروژه ابرخشتی قابل استنادی در ایران یا هر نقطه دیگری از جهان می‌شناسید که در این فهرست نیست، می‌توانید آن را برای ابرآشیانه ارسال کنید تا پس از بررسی منابع، به آرشیو پروژه‌ها اضافه شود.
ابرآشیانه؛ برای کشف، یادگیری و ساختن با خاک.